Meesters in metaal: speelgoed van blik

zo 28 jun, 10:25 Tentoonstelling

Tussen eeuwenoude potten valt het blikken speelgoed meteen op. In de tentoonstelling ’Meesters in metaal’ in het Cultuurhuis Bergeijk zie je daar fraaie voorbeelden van. Veel van dat blikken speelgoed werd zo’n 60/70 jaar geleden gemaakt. Hoewel plastic vanaf 1960 terrein won, bleven blikken creaties – vaak voorzien van felle lithografische kleurtjes en uurwerkmechanismen (opdraaien met een metalen sleuteltje) razend populair. Japan (merken als Marusan en Yonezawa) en Duitsland (o.a. Schuco en Lehmann) waren toen de wereldwijde marktleiders.

In Nederland waren geen speelgoedfabrikanten die speelgoed van blik produceerden. Rond de jaren vijftig kwam de import veelal vanuit Engeland op gang, al waren het vooral de rijkere families, die hun kinderen verwenden met deze toen nog stalen modellen.

Blik is dun gewalst plaatstaal. Afhankelijk van het doel wordt er een beschermlaag tegen ’roesten’ (corrosie) op aangebracht. Traditioneel was dat tin, door onderdompelen in een bad van gesmolten tin of door galvanisatie aangebracht, tegenwoordig is het vaak een op epoxy gebaseerde kunststof.

Een belangrijke toepassing van blik is het verpakken van onder andere levensmiddelen, zoals conservenblikjes of drankblikjes, hoewel tegenwoordig voor drankblikjes ook een dungewalste aluminium-legering wordt gebruikt. Vooral zure levensmiddelen stellen hoge eisen aan de coating, omdat het staal er gemakkelijk door wordt aangetast, wat te proeven is. Tot enige decennia geleden was blik het materiaal bij uitstek voor de vervaardiging van eenvoudige huishoudelijke artikelen (bijvoorbeeld voor stoffer en blik of voor kinderspeelgoed). Blik is in de loop der jaren voor veel toepassingen vervangen door kunststof of op z’n Bergeijks ’plestiek’. Voordelen van kunststof boven blik zijn onder andere: lichter in gewicht, goedkoper, niet vatbaar voor corrosie, meer vormvariatie. Een belangrijk nadeel van kunststof is er echter ook: recycling is lastiger, vaak is een minderwaardig product het resultaat, wat bij blik niet het geval is.
Dun plaatstaal wordt al eeuwenlang gebruikt, in vroege tijden bijvoorbeeld voor lichaamsbescherming in oorlog. Deze staalplaten werden met de hand tot de gewenste dikte gehamerd; een zeer arbeidsintensieve bezigheid. Ook in de orgelbouw gebruikte men blik. Nadat in de negentiende eeuw mechanische walsen waren uitgevonden, werd het echter een goedkoop materiaal. Door de uitvinding van het galvaniseren vond het onder andere toepassing in de voedselverpakkingsindustrie.
Net als bij westerse bedrijven werden in de jaren zeventig en tachtig steeds meer plastic speelgoed ontworpen en geproduceerd; daarom stopten veel bedrijven met de productie van blikken speelgoed.
De tentoonstelling ’Meesters in metaal’ is te zien in het Cultuurhuis Bergeijk, Domineestraat 8a van donderdag t/m zondag 13.00-17.00 uur.